Islamska Republika Iranu – trudne relacje gospodarcze

Polskie stosunki z Iranem (Persją) mają swoje bogate tradycje. Rozwinęły się na początku XVI w. w obliczu zagrożenia tureckiego. Rzeczpospolita nawiązała stosunki handlowe z Persją– wówczas sprowadzano tkaniny, perskie dywany
a zwłaszcza konie. Miał wtedy także miejsce sojusz między państwami. U schyłku niepodległego bytu Rzeczypospolitej nadal utrzymywano dobre stosunki dyplomatyczne, mimo różnic wyznania i tradycji. Po upadku Rzeczypospolitej wielu Polaków emigrowało do Persji, służąc w państwie szacha w wojsku, budując koleje, będąc lekarzami i inżynierami.

Relacje polsko-irańskie
Wielu Polaków złączyło swe losy z Persją pracując na jej terenie, podróżując bądź prowadząc badania naukowe. Po I wojnie światowej sporo Polaków wróciło do kraju, Persja stała się też krajem emigracji dla Polaków z Rosji, którzy opuszczali ją po rewolucji. W czasie II wojny światowej, w wyniku ewakuacji Armii Polskiej ze Związku Sowieckiego, na terenie Persji znalazło się ok. 116 tys. Polaków (żołnierzy i ludności cywilnej). Stosunki gospodarcze z Iranem po II wojnie światowej nie były zbyt ożywione. Dopiero na przełomie lat 70. i 80. XX w. uległy zintensyfikowaniu. Szczególne ożywienie stosunków odnotowano w latach 90. poprzedniego wieku, kiedy to polskie przedsiębiorstwa budowały tam przede wszystkim zakłady przemysłu cementowego, hutniczego, energetycznego. Do sztandarowych dzieł naszych budowniczych na terenie Iranu można zaliczyć: elektrownię w Bakhtaranie, cementownię i walcownię blach, dwa kompleksy petrochemiczne oraz stalownię Mobarekhu.

Nuklearne obciążenie gospodarki
Islamska Republika Iranu (Iran) zajmuje silną pozycję w regionie. To rynek z ponad 74 mln ludności, który dysponuje jednym z największych zasobów ropy i gazu. Iran to gospodarka oparta na eksporcie surowców, gdzie jedna trzecia budżetu pochodzi ze sprzedaży ropy. Tylko w skali dnia Iran eksportuje ok. 2,52 mln baryłek ropy naftowej (dzienne krajowe zapotrzebowanie 1,63 mln baryłek), przy wydobyciu ponad 4,15 mln baryłek. Jej odbiorcami są zwłaszcza Chiny, Japonia i Korea Południowa, a także Włochy, Hiszpania oraz Holandia. Możliwości wydobywcze są jednak ograniczone. Powód – sankcje ekonomiczne dotyczące szeroko pojętego sektora energetycznego. Dotychczasowe wydobycie surowców, w tym ropy i gazu, pozostaje na niskim poziomie.
Iran dokonuje reform wewnętrznych, wprowadza 3 proc. podatek VAT, znosi subsydia na żywność i energię, dywersyfikuje eksport i obniża zależność dochodu budżetu państwa od eksportu surowców, zmniejsza deficyt budżetowy przez reformę administracji państwowej, dostosowuje systemy bankowe do międzynarodowych standardów. Walczy z bezrobociem, które w 2011 r. kształtowało się na poziomie ponad 14 proc. Na gospodarkę kraju wpływ mają wydarzenia wokół programu nuklearnego i związane z nim działania podejmowane przez ONZ i kraje unijne.

Perspektywa członkostwa w WTO
Według danych Central Bank of Iran, do największych dotychczas inwestorów należały: Turcja, Indie, Chiny, Niemcy, Francja i Włochy. Obecnie zmniejsza się wielkość zagranicznych inwestycji bezpośrednich, zapowiedziane w latach minionych wielomiliardowe inwestycje zostały przesunięte na czas nieokreślony. W latach minionych napływ zagranicznych inwestycji wyceniono na ok. 22-28 mld dol., za 2010 r. wyniosły ok. 15,2 mld dol. i niewiele ponad 10 za 2011 r. Najważniejsze sektory gospodarki są zdominowane przez duże koncerny państwowe oraz fundacje religijne. Gospodarka opiera się na wydobyciu ropy i gazu, produkcji w sektorze petrochemicznym, produkcji sody kaustycznej, cementu, produkcji metali żelaznych i nieżelaznych. Główne produkty wytwarzane w rolnictwie to: pszenica, ryż, buraki cukrowe, trzcina cukrowa, owoce, orzeszki, bawełna, nabiał, wełna i kawior. Udział poszczególnych sektorów gospodarki w PKB: usługi – 45 proc., przemysł – 44 proc., rolnictwo – 11 proc. Struktura zatrudnienia: usługi – 45 proc., przemysł – 31 proc., rolnictwo – 24 proc. Iran intensywnie rozwija przemysł ciężki, w tym szczególnie stalowy, samochodowy oraz zbrojeniowy. Od 1996 r. stara się o członkostwo w WTO. W 2005 r. Rada Generalna powołała specjalną grupę roboczą, w celu sprawdzenia zasadności irańskiego udziału w WTO. Dotychczas nie udało się wyjaśnić do jakiego poziomu Iran jest w stanie otworzyć swoją gospodarkę i dostosować politykę ekonomiczną do reguł WTO.

Relacje gospodarcze Iran – UE
W 1998 r. nawiązano współpracę i podjęto dyskusję o kooperacji. W 2001 r. sprecyzowano zasady współpracy, rozpoczynając od 2002 r. prace nad porozumieniem dotyczącym Handlu i Współpracy (TCA). Pogarszające się relacje Iranu ze społecznością międzynarodową spowodowały zawieszenie negocjacji nad TCA, bez podania terminu ich wznowienia. Obecnie Teheran poszukuje nowych możliwości współpracy gospodarczej z Chinami, Japonią, Malezją, Indonezją, Rosją i innymi krajami regionu. W 2010 r. Iran wyeksportował do UE towary i usługi o wartości 11,3 mld euro. Były to głównie ropa i produkty petrochemiczne, artykuły spożywcze i materiały chemiczne. Niejasny charakter prowadzonego programu nuklearnego doprowadził do nałożenia sankcji gospodarczych ONZ, UE i USA na ten kraj. Kary nakładane na firmy, których roczny obrót z Iranem przekracza 20 mln dol. (decyzja Rady UE z 26 lipca 2010 r. i 23 maja 2011 r.), spowodowały ograniczenia w handlu z tym krajem. W sumie legislacja europejska nie zakazuje całkowicie współpracy z tym krajem, jednak niejasności legislacyjne powodują, iż przedsiębiorcy nie decydują się na nawiązanie współpracy bądź z niej się wycofują.

Wysoki import irańskich produktów
Oprócz barier wynikających z decyzji RB ONZ, UE i USA, nie istnieją dodatkowe przeszkody, mogące mieć wpływ na dostęp naszych towarów na rynek irański. W zakresie dwustronnej współpracy gospodarczej między Polską a Iranem obowiązuje jedynie umowa dotycząca unikania podwójnego opodatkowania (ratyfikowana w 2006 r.). Charakter wymiany gospodarczej z Iranem w 2010 r. uległ dużym zmianom. Eksport w 2010 r. wyniósł 92,3 mln euro, co w porównaniu z 2009 r. (104,9 mln euro) stanowi 12 proc. spadek. W 2010 r. odnotowany został duży, bo aż 80 proc., wzrost importu irańskich produktów. W pierwszej połowie 2011 r. przy znacznym spadku polskiego eksportu tendencja po stronie importu utrzymywała się na dość wysokim poziomie.

Konsekwencje eskalacji konfliktu
Do największych przeszkód we wzajemnych polsko-irańskich relacjach należą: zbyt mała aktywność polskich firm na rynku oraz przede wszystkim specyfika rynku irańskiego, polegająca na konieczności prowadzenia negocjacji, zmian rozwiązań legislacyjnych oraz zmonopolizowaniu wymiany handlowej i polityki walutowej. Do przeszkód należy zaliczyć działania międzynarodowe w zakresie wpływania na rząd Iranu, w dziedzinie badań nuklearnych, w tym budowy instalacji, które mogłyby być wykorzystane do celów militarnych. Faktycznie, obecnie administracja Iranu postawiła sobie zadanie uporządkowania i ujednolicenia procedur handlowych, jednakże będzie to proces długotrwały. Korzystne przesłanki dla rozwoju handlu i współpracy gospodarczej to stopniowo poprawiająca się sytuacja gospodarcza Iranu oraz wysiłki władz zmierzające do odbudowania wiarygodności tego kraju na międzynarodowych rynkach finansowych, zwłaszcza poprzez wywiązywanie się ze zobowiązań płatniczych. Do korzystnych przesłanek można także zaliczyć wprowadzane przez irańskie władze zasady ułatwiające firmom i inwestorom zagranicznym prowadzenie działalności gospodarczej, poprzez tworzenie wolnych stref ekonomicznych, zwolnienia podatkowe, ułatwiony transfer zysków, możliwość otwierania przedstawicielstw, itp. Na ile poprawią się relacje Iranu z społecznością międzynarodową trudno aktualnie ocenić. Wstrzymane negocjacje z UE,
w ramach WTO i sankcje ekonomiczne raczej wskazują na eskalację konfliktu wokół Iranu i ceny ropy w regionie. Brak ustępstw rządu Iranu mogą tę sytuację tylko potęgować.

Autor jest rektorem Wyższej Szkoły Techniczno-Ekonomicznej w Warszawie.

Tagi: gospodarka, Iran, konflikt, WTO